Τῇ ΚΓ’ (23η) τοῦ αὐτοῦ μηνὸς μνήμη τοῦ Ἁγίου Ἱερομάρτυρος ΠΟΛΥΚΑΡΠΟΥ Ἐπισκόπου Σμύρνης.

Σοὶ Πολύκαρπος ὡλοκαυτώθη, Λόγε, Καρπὸν πολὺν δοὺς ἐκ πυρὸς ξενοτρόπως. Εἰκάδι ἐν τριτάτῃ κατὰ φλὸξ Πολύκαρπον ἔκαυσεν.

ΠΟΛΥΚΑΡΠΟΣ ὁ ἔνδοξος Ἱερομάρτυς τοῦ Χριστοῦ ἦτο γέννημα καὶ θρέμμα τῆς πόλεως Ἐφέσου, εἰς τὴν ὁποίαν ἐγεννήθη περὶ τὸ ἔτος ξη’ (68) μ.Χ.

Οἱ γονεῖς του ἦσαν πλουσιώτατοι, ἀλλ’ εὐσεβεῖς καὶ ἐλεήμονες· ὁ πατήρ του ὠνομάζετο Παγκράτιος καὶ ἡ μήτηρ του Θεοδώρα. Τούτους διέβαλον εἰς τὸν ἐξουσιαστὴν τῆς Ἐφέσου Μαρκίωνα, ὅτι ἦσαν Χριστιανοί· ὅθεν ἔστειλεν ἐκεῖνος στρατιώτας, οἵτινες τοὺς παρουσίασαν ἔμπροσθέν του, ἦτο δὲ τότε ἡ Θεοδώρα ἔγκυος εἰς τοῦτον τὸν Ἅγιον. Λέγει δὲ τότε πρὸς αὐτοὺς ὁ Μαρκίων· «Διατὶ δὲν ὑπακούετε σεῖς εἰς τοὺς βασιλικοὺς ὁρισμούς, ἀλλὰ καταφρονεῖτε τοὺς μεγάλους θεοὺς καὶ προσκυνεῖτε τὸν Χριστόν»;

Οἱ γονεῖς τοῦ Ἁγίου ἀπεκρίθησαν, χωρὶς καθόλου νὰ δειλιάσουν· «Ἡμεῖς, ὦ ἐξουσιαστά, ἐδιδάχθημεν ἀπὸ τοὺς Ἀποστόλους τοῦ Κυρίου μας νὰ πιστεύωμεν καὶ νὰ προσκυνοῦμεν τὸν ἀληθινὸν Θεόν, τὸν Ποιητὴν τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν, εἰς τοῦ ὁποίου τὸ ὄνομα ἐβαπτίσθημεν καὶ αὐτὸν ὁμολογοῦμεν καὶ κηρύττομεν· τὰ δὲ ἄψυχα καὶ ἀναίσθητα εἴδωλα, τὰ ὁποῖα ἔχετε σεῖς διὰ θεούς, ἡμεῖς τὰ ἀποστρεφόμεθα καὶ τὰ ἐξουθενοῦμεν».

Ταῦτα ἀκούσας ὁ ἐξουσιαστὴς καὶ θυμωθεὶς σφόδρα ἐπρόσταξε τοὺς στρατιώτας νὰ ρίψωσιν αὐτοὺς κατὰ γῆς καὶ νὰ τοὺς δείρωσι δυνατά· τούτου δὲ γενομένου τοὺς ἔβαλον εἰς τὴν φυλακὴν ὅπου ἔμειναν καιρὸν πολὺν ἀνεπιμέλητοι ἀπὸ κάθε ἀνθρωπίνην βοήθειαν, ταλαιπωρούμενοι μὲ πεῖναν καὶ δίψαν καὶ κάθε ἄλλην κακοπάθειαν, ἐντὸς δὲ τῆς φυλακῆς ἐγέννησεν ἡ μακαρία Θεοδώρα τὸν Ἅγιον.

Ὁ δὲ Πανάγαθος Θεός, ὅστις γινώσκει τὰ πάντα προτοῦ νὰ γίνουν, προβλέπων, ὅτι ὁ ἐξουσιαστὴς μέλλει νὰ ζητήσῃ τὸ βρέφος, διὰ νὰ τὸ ἀναθρέψῃ καὶ νὰ τὸ διδάξῃ τὴν ἰδικήν του πλάνην, ἐξαπέστειλε τὸν Ἄγγελον αὐτοῦ εἰς τὴν φυλακὴν καὶ πρῶτον μὲν ἐθεράπευσε τοὺς γονεῖς τοῦ βρέφους ἐκ τῶν πληγῶν, τὰς ὁποίας εἶχον ἀπὸ τοὺς δαρμούς, κατόπιν δὲ τοὺς ἐνεδυνάμωσε καὶ προεῖπεν εἰς αὐτούς, ὅτι ὁ ἐξουσιαστὴς μέλλει νὰ τοὺς θανατώσῃ καὶ νὰ μὴ δειλιάσωσι τὸν ὑπὲρ Χριστοῦ θάνατον, διότι θέλουν στεφανωθῆ μὲ τὸν στέφανον τοῦ Μαρτυρίου καὶ νὰ κληρονομήσωσι τὴν οὐράνιον Βασιλείαν.

Ἔπειτα παραλαβὼν τὸ βρέφος τὸ ἐπῆγεν εἰς γυναῖκα τινὰ χήραν πλουσιωτάτην καὶ Χριστιανήν, παραγγείλας εἰς αὐτὴν νὰ τὸ βαπτίσῃ, νὰ τὸ ἀναθρέψῃ μὲ κάθε ἐπιμέλειαν καὶ νὰ μὴ τὸ ὁμολογήσῃ εἰς οὐδένα. Ταῦτα δὲ εἰπὼν ἔγινεν ἄφαντος.

Ὁ δὲ παράνομος Μαρκίων, ζητῶν τὸ βρέφος, ἠρεύνα μὲ πολλὴν ἐπιμονὴν ἡμέρας πολλάς, ἀλλὰ μὴ εὑρίσκων αὐτό, ἤναψεν ὅλος ἀπὸ θυμὸν καὶ ἐβασάνιζε σκληρῶς τοὺς γονεῖς τοῦ Ἁγίου. Τέλος πάντων, βλέπων τὸ ἀμετάθετον τῆς γνώμης των, ὅτι κατ’ οὐδένα τρόπον δὲν ἠρνοῦντο τὸν Χριστόν, τοὺς ἀπεφάσισεν εἰς θάνατον. Ὅθεν παραλαβόντες τοὺς Ἁγίους οἱ στρατιῶται τοὺς ὡδήγησαν ἔξω τῆς Ἐφέσου ἐπάνω εἰς ἓν ὕψωμα καὶ ἐκεῖ τοὺς ἀπεκεφάλισαν, ἄφησαν δὲ ἐκεῖ τὰ λείψανά των νὰ τὰ φάγουν τὰ θηρία· ἀλλὰ ματαίως ἐκοπίαζεν ὁ ἀλιτήριος Μαρκίων, διότι κανὲν θηρίον δὲν ἐπλησίασεν εἰς τὰ τίμια λείψανα τῶν Ἁγίων Μαρτύρων· μετὰ δὲ ταῦτα ἐπῆγαν κρυφίως οἱ Χριστιανοὶ καὶ τὰ ἐνεταφίασαν μετ’ εὐλαβείας, ὡς ἔπρεπεν.

Ἡ δὲ εὐσεβεστάτη ἐκείνη χήρα, εἰς τὴν ὁποίαν ὡδήγησε τὸ βρέφος ὁ Ἄγγελος, τὸ ἐβάπτισε καὶ τὸ ὠνόμασε Παγκράτιον, εἰς τὸ ὄνομα τοῦ πατρός του, τὸ ἀνέτρεφε δὲ ὡς γνήσιον τέκνον της. Ὅταν ἦλθε τοῦτο εἰς ἡλικίαν δεκτικὴν μαθημάτων, τὸ ἔβαλεν εἰς τὸ σχολεῖον, ὅπου εἰς ὀλίγον καιρὸν ἔμαθεν ὅλην τὴν Ἐκκλησιαστικὴν Ἀκολουθίαν· ἐπειδὴ δὲ εἶχεν ἐξ ἀρχῆς φρονήματα γέροντος δὲν κατεγίνετο εἰς παιδαριώδη καμώματα, ὡσὰν τὰ ἄλλα παιδία, ἀλλὰ συνανεστρέφετο μὲ σοφοὺς καὶ ἐναρέτους ἄνδρας, γινόμενος ἀκροατὴς ὅλων τῶν καλῶν καὶ ψυχωφελῶν διδαγμάτων αὐτῶν καὶ ἐμιμεῖτο τὰ ἔνθεα παραδείγματά των, ὡς υἱὸς δὲ Μαρτύρων ἐσπούδαζε μὲ ὅλην τὴν προθυμίαν νὰ τοὺς μιμηθῇ, κατὰ τὸ δυνατόν, εἰς τὴν ἀγάπην τοῦ Θεοῦ καὶ κατόπιν εἰς ὅλας τὰς ἀρετάς· ἠγωνίζετο δὲ νὰ ἔχῃ ἀγάπην μὲ ὅλους, ταπείνωσιν, ἱλαρότητα, ἐγκράτειαν, σωφροσύνην καὶ κάθε εἴδους ἀρετήν, ἀγαπῶν ἐξόχως τὴν ἐλεημοσύνην· διὰ τοῦτο ὠνομάσθη Πολύκαρπος. Καὶ ἀκούσατε νὰ θαυμάσητε.

Ἡ θεοφιλὴς ἐκείνη γυνή, ἡ ὁποία τὸν ἀνέθρεψεν, ἦτο πολὺ πλουσία, ὡς εἴπομεν, εἶχε δὲ μεταξὺ τῶν ἄλλων πολλὰς ἀποθήκας γεμάτας ἀπὸ σιτάρι καὶ κάθε εἴδους καρπὸν τῆς γῆς, διότι εἶχε πολλὰ ὑποστατικά. Ὡς ἐλεήμων δὲ ποὺ ἦτο ὁ μακάριος Παγκράτιος καὶ πολὺ συμπαθητικός, ἔδιδε πλουσιοπάροχα εἰς τοὺς πτωχούς, κρυφίως ἀπὸ τὴν ψυχομητέρα του, ἕως ὅτου ἄδειασεν ὅλας τὰς ἀποθήκας.

Ἐν μιᾷ δὲ τῶν ἡμερῶν ἐπῆγεν ἡ μήτηρ αὐτοῦ νὰ βγάλῃ σιτάρι· καὶ εὑρίσκουσα κενὰς τὰς ἀποθήκας ἐθαύμασεν, ἠννόησεν ὅμως ὅτι ὁ Παγκράτιος τὰς ἐξεκένωσε, διότι ἐγνώριζε τὴν ἀγαθήν του προαίρεσιν, ὡς καὶ τὴν εὐσπλαγχνίαν τὴν ὁποίαν εἶχε διὰ τοὺς πτωχούς. Ἐν τούτοις ἔστρεψε καὶ τὸν ἐκύτταξε μὲ ἄγριον βλέμμα, αὐτὸς δέ, μὲ χαροποιὸν πρόσωπον, εἶπε πρὸς αὐτήν· «Ἄς ὑπάγωμεν, κυρία, μαζὶ εἰς τὰς ἀποθήκας διὰ νὰ ἴδωμεν». Δὲν ἠθέλησεν ὅμως νὰ ὑπάγῃ ἐκείνη, ἐπειδὴ πρὸ ὀλίγου τὰς εἶδε κενάς. Τότε ἐπῆγε μόνος ὁ Ἅγιος, ἔκαμε προσευχὴν εἰς τὸν πολυεύσπλαγχνον Θεὸν καί, ὢ τοῦ θαύματος! παρευθὺς ἐγέμισαν ὅλαι αἱ ἀποθῆκαι ἀπὸ ὅλους τοὺς καρπούς. Προσκαλέσας ὅθεν τὴν μητέρα του, τῆς εἶπε μετὰ χαρᾶς· «Ἔλα, κυρία μου, εἰς τὰς ἀποθήκας, διὰ νὰ ἰδῇς τὴν δύναμιν καὶ τὴν Χάριν τοῦ Θεοῦ». Καθὼς δὲ ἐπῆγεν ἡ γυνὴ καὶ εἶδε τὰς ἀποθήκας γεμάτας ἀπὸ καρποὺς καὶ ὅλα τὰ δοχεῖα γεμάτα ἀπὸ ἔλαιον καὶ οἶνον, ἐδόξασε μεγαλοφώνως τὸν πλουσιόδωρον Θεὸν καὶ καταφιλοῦσα τὸν εὐλογημένον Παγκράτιον, τοῦ εἶπε· «Τέκνον μου ἀγαπητόν, ἀπὸ τῆς σήμερον δίδε ὅσον θέλεις εἰς τοὺς πτωχοὺς καὶ πλέον δὲν θέλω σὲ ὀνομάζει Παγκράτιον, ἀλλὰ Πολύκαρπον». Οὕτως ἐπεκράτησε τὸ ὄνομα αὐτὸ εἰς τὸν Ἅγιον. Ἔχων λοιπὸν τὴν ἄδειαν ὁ μακάριος, ἐμοίραζε πλουσιοπάροχα εἰς τοὺς ἔχοντας ἀνάγκην τοὺς καρπούς, αἱ δὲ ἀποθῆκαι, θείῳ ἐλέει, δὲν ἐξεκενοῦντο ποτέ· διότι ὁ Θεός, βλέπων τὴν ἀγαθὴν γνώμην τοῦ Ἁγίου, ἐπλήθυνε τοὺς καρπούς.

Κατ’ ἐκεῖνον τὸν καιρὸν ἐνέσκηψε πεῖνα μεγάλη εἰς τὴν χώραν τῆς Ἐφέσου. Τότε ὁ ἀξιομακάριστος Πολύκαρπος ἔδειξε τὴν μεγάλην του εὐσπλαγχνίαν καὶ συμπάθειαν, ὄχι μόνον εἰς τοὺς πτωχούς, ἀλλὰ καὶ εἰς τοὺς πλουσίους· διότι πολλοί, ἂν καὶ εἶχον πλοῦτον πολύν, μὴ εὑρίσκοντες ὅμως νὰ ἀγοράσουν τὰ πρὸς συντήρησιν ἐκινδύνευον ἀπὸ τὴν πεῖναν· εἰς τούτους ἔδιδε πλουσιοπαρόχως ὁ Ἅγιος· καὶ γενικῶς, ὅλοι ὅσοι εἶχον στενοχωρίαν ἔλεγον· «Ἂς ὑπάγωμεν εἰς τὸν ἐλεήμονα Πολύκαρπον». Ὅθεν προσέτρεχον εἰς αὐτὸν καθ’ ἑκάστην ἡμέραν πλῆθος πτωχῶν καὶ πλουσίων καὶ δὲν ἐδίωκε ποτὲ κανένα μὲ τὰς χεῖρας κενάς, ἀλλὰ ὅλους τοὺς ἐδέχετο μὲ πολλὴν εὐσπλαγχνίαν, εὐεργετῶν ἕνα ἕκαστον κατὰ τὴν ἀνάγκην του.

Ὅταν ὁ Ἅγιος ἔγινεν εἴκοσι πέντε ἐτῶν, ἤκουσεν ὅτι ὁ Ἰωάννης ὁ Θεολόγος ἐκήρυττε τὸ Εὐαγγέλιον εἰς τὰ ἄλλα μέρη τῆς Ἀσίας καὶ ἔχων πόθον πολὺν νὰ τὸν ἀπολαύσῃ, ἔλαβε τὴν ἄδειαν καὶ τὴν εὐχὴν τῆς μητρός του καὶ ἐπῆγεν εἰς τὸν θεῖον Ἰωάννην, μαζὶ μὲ τὸν ὁποῖον ἦτο καὶ ὁ θεοφόρος Ἰγνάτιος καὶ ὁ μακάριος Βουκόλος. Τοῦτον ἠκολούθησε καὶ ὁ εὐλογημένος Πολύκαρπος καὶ περιπατῶν μαζί των ἀπὸ τόπου εἰς τόπον καὶ ἀπὸ χώρας εἰς χώραν, ἐδοκίμαζε μεγάλας κακοπαθείας, ὑποφέρων πεῖναν, δίψαν, γυμνότητα καὶ κάθε ἄλλην στενοχωρίαν διὰ νὰ κηρύττῃ τὸν λόγον τοῦ Χριστοῦ, ὡς ἄλλος Ἀπόστολος· Ἀφ’ οὗ παρῆλθεν ἀρκετὸς καιρός, ἦλθεν ὁρισμὸς ἀπὸ τὸν βασιλέα τῆς Ρώμης Δομετιανὸν νὰ ἐξορισθῇ ὁ θεῖος Ἰωάννης ὁ Θεολόγος εἰς τὴν νῆσον Πάτμον, ἐπειδὴ ἠκούσθη, ὅτι μετέστρεφε τοὺς εἰδωλολάτρας εἰς τὴν πίστιν τοῦ Χριστοῦ. Ὅταν δὲ ἐπρόκειτο νὰ ὑπάγῃ εἰς τὴν ἐξορίαν, ἐχειροτόνησε τὸν μακάριον Βουκόλον Ἀρχιερέα τῆς Σμύρνης, τοῦ ἔδωκε δὲ καὶ τὸν Ἅγιον Πολύκαρπον νὰ τὸν ἔχῃ συνοδείαν. Οὕτως, ἀποχαιρετήσας αὐτοὺς ὁ Ἀπόστολος, ἐπῆρε μαζί του τὸν Πρόχωρον καὶ ἐπῆγεν εἰς τὴν Πάτμον.

Ἐλθόντες λοιπὸν εἰς τὴν Σμύρνην ὁ Ἅγιος Βουκόλος μαζὶ μὲ τὸν ἱερὸν Πολύκαρπον, τὸν ἐχειροτόνησεν Ἱερέα, μὲ ὅλον ὅπου δὲν ἤθελε κατ’ οὐδένα τρόπον, προφασιζόμενος ὅτι δὲν εἶναι ἄξιος· ἀλλ’ ὁ μακάριος Βουκόλος, βλέπων τὰς ἀρετάς του καὶ τὰ θεῖα του κατορθώματα, τὸν ἀνεβίβασεν ἀκόμη καὶ εἰς τὸ ἀξίωμα τοῦ ὀρφανοτρόφου· τόσον δὲ ταπεινόφρων ἦτο ὁ μακάριος, ὥστε δὲν ἠθέλησε ποτὲ καμμίαν προτίμησιν, οὔτε εἰς τὰς συνάξεις τῶν Ἱερέων ἐκάθητο κατὰ τὴν τάξιν του, ἀλλὰ πάντοτε ἐκάθητο κατώτερα ἀπ’ ὅλους, ὡσὰν εἷς ταπεινὸς ἄνθρωπος. Βλέπων ὅμως ὁ Θεὸς τὴν πολλήν του ταπείνωσιν, τὸν ὕψωσε καὶ τὸν ἐδόξασε, καθὼς ἐπαγγέλλεται· διότι, προγνωρίσας ὁ μακάριος Βουκόλος τὸν θάνατόν του, ἐσύναξεν ὅλους τοὺς Ἐπισκόπους τῆς ἐπαρχίας, ὅλον τὸν Κλῆρον καὶ πάντας τοὺς Χριστιανοὺς καὶ ἐφανέρωσε τὸν θάνατόν του, εἰπὼν ὅτι ἐξέλεξε διάδοχόν του τὸν Ἅγιον Πολύκαρπον. Τοῦτον ἐδέχθησαν μετὰ μεγάλης χαρᾶς οἱ Ἐπίσκοποι, οἱ Κληρικοὶ καὶ ὅλος ὁ λαός, ἐχειροτονήθη λοιπὸν παρὰ τὴν θέλησίν του ὁ Ἱερὸς Πολύκαρπος Ἀρχιερεὺς τῆς Σμύρνης.

Λαβὼν λοιπὸν ὁ Ἅγιος τὸ μέγα τοῦτο καὶ πολύτιμον φορτίον τῆς Ἀρχιερωσύνης, ἐποίμαινε τὰ λογικὰ τοῦ Χριστοῦ πρόβατα μὲ πολλὴν ἐπιμέλειαν εἰς νομὰς σωτηρίους τῶν θείων ἐντολῶν, διδάσκων καθ’ ἑκάστην τὸν λόγον τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τύπος γινόμενος διὰ τῶν ἔργων παντὸς ἀγαθοῦ. Δὲν ἔπαυε δὲ νύκτα καὶ ἡμέραν νὰ ἐπισκέπτεται τὸ ποιμνιόν του· ἐδυνάμωνε τοὺς ἀδυνάτους, παρηγοροῦσε τοὺς τεθλιμμένους, ἐθεράπευε τοὺς ἀσθενοῦντας, ἐκυβέρνα τὰ ὀρφανά, ἐλεοῦσε τοὺς πτωχοὺς καὶ ἐβοηθοῦσε ὅλους τοὺς Χριστιανοὺς κατὰ τὴν ἀνάγκην ἑκάστου. Ἐπεμελεῖτο δὲ ἰδίως πολύ, κρυφὰ ἢ φανερά, ὡς ἠδύνατο, τοὺς Μάρτυρας τοὺς ὁποίους ἐβασάνιζαν ἐκεῖνον τὸν καιρὸν οἱ τύραννοι, στερεώνων τούτους εἰς τὴν πίστιν τοῦ Χριστοῦ καὶ διὰ νὰ εἴπωμεν ἐν συντομίᾳ πρεπόντως ὠνομάσθη Πολύκαρπος, διότι δὲν ἔλειψε ποτὲ ἀπὸ αὐτὸν ὁ ἔνθεος καρπός, ἀλλ’ ἦτο ὡς θαυμάσιος λιμὴν ἀχείμαστος δι’ ὅλους καὶ μέγα καταφύγιον, ὄχι δὲ μόνον εἰς τοὺς Χριστιανούς, ἀλλὰ καὶ εἰς τοὺς εἰδωλολάτρας, τοὺς ὁποίους ἀκαταπαύστως ἐδίδασκε, χωρὶς καμμίαν δειλίαν, χωρὶς κανένα φόβον, ἐπιστρέφων πολλοὺς εἰς τὴν πίστιν τοῦ Χριστοῦ. Ἐτέλει δὲ καὶ ἄπειρα θαύματα καθ’ ἑκάστην, ἀπὸ τὰ ὁποῖα θέλομεν διηγηθῆ ὀλίγα τινὰ εἰς πίστωσιν τῶν πολλῶν. Καὶ ἀκούσατε.

Καιρόν τινα ἐξερράγη μεγάλη καὶ φοβερὰ πυρκαϊὰ εἰς τὴν Σμύρνην, καὶ ἐκαίοντο ὄχι μόνον μέσα εἰς τὴν πόλιν σπίτια καὶ ἄνθρωποι, ἀλλὰ ἀκόμη καὶ ἔξω εἰς τοὺς ἀγρούς, εἰς τὰ σπαρτά, ἀμπέλια, δένδρα καὶ ζῷα, ἐκράτησε δὲ τὸ κακὸν αὐτὸ ἑπτὰ ἡμερονύκτια. Οἱ δὲ ἀνόητοι καὶ ἐσκοτισμένοι εἰδωλολάτραι ἐπεκαλοῦντο εἰς βοήθειαν τοὺς θεούς των, ἀλλὰ ματαίως ἐκοπίαζαν οἱ ταλαίπωροι· διότι ὅσον ἐκεῖνοι παρεκάλουν τὰ εἴδωλα, τόσον ὁ Θεὸς ὠργίζετο ἐναντίον των καὶ ηὔξανε τὸ πῦρ περισσότερον. Ὅθεν οἱ Χριστιανοὶ προσέδραμον εἰς τὸν Ἅγιον, παρακαλοῦντες αὐτὸν νὰ κάμῃ προσευχὴν πρὸς τὸν Κύριον διὰ νὰ καταπαύσῃ τὸ πῦρ.

Εὐσπλαγχνισθεὶς ὅθεν ὁ Ἅγιος ἔκαμε δέησιν εἰς τὸν Θεόν, δι’ ὅ,τι τοῦ ἐζήτησαν, ἔπειτα, ἐλέγχων τοὺς εἰδωλολάτρας, ὅτι αὐτὰ τὰ κακὰ προέρχονται ἀπὸ τὴν ἀσέβειάν των, μὲ τὸ νὰ μὴ πιστεύουν εἰς τὸν ἀληθινὸν Θεόν, ἐστράφη πρὸς τὸ πῦρ καὶ εἶπεν· «Ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, τὸν ὁποῖον ἐγὼ ὁ ἀνάξιος λατρεύω καὶ προσκυνῶ, σὲ προστάζω νὰ παύσῃς εὐθὺς τὴν ὥραν ταύτην καὶ νὰ σβεσθῆς ἐντελῶς». Καί, ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος! παρευθὺς ἐσβέσθη τελείως τὸ φοβερὸν ἐκεῖνο πῦρ καὶ ἠφανίσθη· οἱ δὲ παρεστῶτες θαυμάσαντες ἐφώναξαν μεγαλοφώνως· «Μέγας ὁ Θεὸς τῶν Χριστιανῶν». Τότε πολλοὶ εἰδωλολάτραι ἐπίστευσαν εἰς τὸν Χριστὸν καὶ ἐβαπτίσθησαν εἰς δόξαν τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ ἡμῶν.

Εἷς δὲ ἀπὸ τοὺς εἰδωλολάτρας, ἄρχων μέγας, ὀνόματι Πετρώνιος, παρακινηθεὶς ἀπὸ τὸν πατέρα του διάβολον, ὅστις φθονεῖ πάντοτε τὸ καλόν, ἔλεγε λόγια βλάσφημα κατὰ τῆς Πίστεως τῶν Χριστιανῶν καὶ κατὰ τοῦ Ἁγίου. Παρευθὺς δὲ ἐδαιμονίσθη οὗτος καὶ ἔπεσε κατὰ γῆς κυλιόμενος, ἀφρίζων καὶ σπαράττων.

Βλέποντες δὲ αὐτὸν τινὲς Χριστιανοὶ τὸν ἐλυπήθησαν καὶ παρεκάλεσαν τὸν Ἅγιον νὰ τὸν ἰατρεύσῃ· οὗτος δὲ μιμούμενος τὸν Δεσπότην Χριστόν, ηὐσπλαγχνίσθη αὐτὸν καὶ τὸν ἐθεράπευσε διπλῆν θεραπείαν, διότι ἐπιτιμῶν τὸ πονηρὸν καὶ ἀκάθαρτον πνεῦμα, τὸ ἐδίωξεν ἀπὸ τὸν Πετρώνιον, ἐκεῖνον δὲ ἐφώτισε κατὰ τὴν ψυχήν, ὥστε νὰ γνωρίσῃ τὴν δύναμιν τὴν ὁποίαν ἔχουν οἱ δοῦλοι τοῦ Χριστοῦ, ἐκ τῆς εὐεργεσίας τὴν ὁποίαν ἔλαβε. Τότε ἐπίστευσεν εἰς τὸν Χριστὸν καὶ ἐβαπτίσθη μαζὶ μὲ ὅλους τοὺς ἀνθρώπους τῆς οἰκίας του.

Μετὰ τέσσαρας χρόνους ἀπὸ τῆς πυρκαϊᾶς, περὶ τῆς ὁποίας εἴπομεν, ἠκολούθησε μεγάλη ἀνομβρία εἰς ὅλην τὴν περιοχὴν τῆς Σμύρνης, οὕτως ὥστε ἐκινδύνευαν νὰ ἀφανισθῶσιν ὅλοι οἱ καρποὶ τῆς γῆς, εὑρίσκοντο δὲ οἱ ἄνθρωποι εἰς μεγάλην λύπην. Ὅθεν οἱ Χριστιανοὶ προσέτρεξαν πάλιν εἰς τὸν Ἅγιον καὶ τὸν παρεκάλεσαν νὰ τοὺς βοηθήσῃ. Ὁ δὲ Ἅγιος ἔκαμε τότε δέησιν πρὸς Κύριον καί, ὢ τῶν θαυμασίων σου, Χριστὲ Βασιλεῦ! ἔβρεξε τόση βροχὴ, ὥστε ἐδρόσισεν ὅλους τοὺς καρπούς· ἔλαβον ὅθεν μεγάλην παρηγορίαν οἱ ἄνθρωποι, δοξάζοντες τὸν Θεὸν καὶ εὐχαριστοῦντες τὸν Ἅγιον. Ἀλλ’ ἐπειδὴ δὲν ἔπαυε καὶ ἔβρεχεν ἀκαταπαύστως, πάλιν ὁ Ἅγιος μὲ τὴν προσευχήν του τὴν κατέπαυσε. Ἀπὸ ταῦτα τὰ ὀλίγα θαύματα τοῦ Ἁγίου, τὰ ὁποῖα διηγήθημεν, ἂς γνωρίσῃ πᾶς τις πόσην παρρησίαν εἶχεν εἰς τὸν Θεόν, διότι ἀρκετὰ εἶναι αὐτὰ νὰ φανερώσουν τὴν ἁγιότητά του. Ἂς ἔλθωμεν λοιπὸν εἰς τὸ προκείμενον τοῦ λόγου, νὰ διηγηθῶμεν μὲ βραχυλογίαν καὶ τὸ ἔνδοξον αὐτοῦ Μαρτύριον.

Ὅταν ἐβασίλευεν εἰς τὴν Ρώμην ὁ Ἀντωνῖνος, ἐκινήθη μέγας διωγμὸς κατὰ τῆς πίστεως τοῦ Χριστοῦ, ὅλοι δὲ οἱ κατὰ πόλεις ἐξουσιασταὶ ἐβασάνιζαν ἀνηλεῶς τοὺς Χριστιανούς. Ὅθεν καὶ ὁ ἐξουσιαστὴς τῆς Σμύρνης ἔπραττε τὰ ἴδια, τιμωρῶν ἀπανθρώπως ἕως θανάτου ὅποιον Χριστιανὸν εὕρισκεν. Ἦλθε δὲ εἰς τόσην μανίαν ὁ ἐπάρατος, ὥστε ἀπεφάσισε νὰ ζητήσῃ καὶ τὸν Ἅγιον Πολύκαρπον, ὡς Ἀρχιερέα τῶν Χριστιανῶν. Τοῦτο ἀκούσας ὁ θεῖος Πολύκαρπος οὐδόλως ἐταράχθη καὶ ἤθελε νὰ μείνῃ εἰς τὴν πόλιν. Οἱ Χριστιανοὶ ὅμως, θέλοντες νὰ μὴ ὑστερηθοῦν τοιοῦτον ἅγιον ποιμένα, τὸν κατέπεισαν διὰ παντοίων τρόπων νὰ ἀναχωρήση ἀπὸ τὴν Σμύρνην. Οὕτως ὁ Ἅγιος, ἂν καὶ ἐπόθει τὸ Μαρτύριον, ἐν τούτοις ἀποβλέπων περισσότερον εἰς τὸ συμφέρον τῶν ἄλλων, κατὰ τὴν ἐντολὴν τοῦ θείου Ἀποστόλου Παύλου καὶ ὄχι μόνον εἰς τὸ ἰδικόν του, ἀνεχώρησεν ἀπὸ τὴν Σμύρνην καὶ ἐπῆγεν εἰς ἓν χωρίον ὄχι μακρὰν ἀπὸ τὴν πόλιν καὶ ἐκεῖ διέτριβεν, οὐδὲν ἕτερον ποιῶν παρὰ προσευχόμενος νύκτα καὶ ἡμέραν δι’ ὅλους τοὺς Χριστιανοὺς καὶ δι’ ὅλας τὰς Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ, τὰς’ καθ’ ἅπασαν τὴν οἰκουμένην εὑρισκομένας.

Ἡμέραν δέ τινα, τρεῖς ἡμέρας προτοῦ συλληφθῇ, προσευχόμενος ἐκοιμήθη μετὰ τὴν προσευχήν του· καὶ τότε εἶδεν ἐν ὁράματι, ὅτι ἐπῆρε φωτιὰν τὸ προσκεφάλαιόν του καὶ ἐκάη. Ἐξυπνήσας δὲ εἶπε προφητικῶς εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι ἦσαν μαζί του, ὅτι πρόκειται νὰ μεταλλάξῃ τὴν παροῦσαν ζωὴν διὰ τοῦ πυρὸς χάριν τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ. Ἐπειδὴ δὲ οἱ ὑπηρέται τοῦ ἐξουσιαστοῦ ἀνεζήτουν αὐτὸν μὲ κάθε ἐπιμέλειαν, ἐβιάσθη πάλιν ἀπὸ τὴν ἀγάπην τῶν ἀδελφῶν καὶ ἐπῆγεν εἰς ἄλλο χωρίον· τὴν ὥραν ὅμως κατὰ τὴν ὁποίαν ἀνεχώρησεν ὁ Ἅγιος ἔφθασαν οἱ στρατιῶται, οἱ ὁποῖοι τὸν ἐζήτουν, καὶ μὴ εὑρόντες αὐτὸν ἐκεῖ, συνέλαβον δύο παιδία καὶ τὰ ἐβασάνιζαν διὰ νὰ φανερώσουν ποῦ εὑρίσκετο ὁ Ἅγιος· μὴ ὑποφέρον δὲ τὸ ἓν παιδίον τὰ βάσανα, τὸν έφανέρωσε.

Λαβόντες λοιπὸν οἱ στρατιῶται τὸ παιδίον ἐκεῖνο, ἐπῆγαν τὸ βράδυ εἰς τὸ ἄλλο χωρίον καὶ τὸν εὗρον τὴν ὥραν κατὰ τὴν ὁποίαν ἔπεσε νὰ κοιμηθῇ ἐπάνω εἰς ἕνα ἀνώγειον ὑψηλόν, ἀπὸ τὸ ὁποῖον ἠδύνατο νὰ ὑπάγῃ εἰς ἄλλο σπίτι· ἀλλὰ δὲν ἠθέλησε λέγων· «Ἂς γίνῃ τὸ θέλημα τοῦ Κυρίου». Εὐθὺς λοιπὸν κατῆλθεν ἀπὸ τὸ ἀνώγειον καὶ ἐδέχθη τοὺς στρατιώτας μὲ ἱλαρὸν καὶ χαρούμενον πρόσωπον, ὥστε ἐθαύμασαν ἐκεῖνοι τὴν μεγαλοψυχίαν καὶ ἀφοβίαν του. Ὁ δὲ Ἅγιος ἐπρόσταξε νὰ ἑτοιμάσουν τράπεζαν καὶ νὰ τοὺς βάλουν νὰ φάγουν καὶ νὰ πίουν, τοὺς ἐζήτησε δὲ νὰ τοῦ δώσουν καιρὸν διὰ νὰ προσευχηθῇ. Λαβὼν λοιπὸν τὴν ἄδειαν ὁ Ἅγιος ἀπὸ τοὺς στρατιώτας προσηυχήθη ὥραν ἱκανήν. Ἔπειτα, φέραντες ὀνάριον, τὸν ἀνεβίβασαν ἐπ’ αὐτοῦ καὶ τὸν ἔφεραν εἰς τὴν πόλιν. Ἐπήγαινε δὲ ὁ Ἅγιος προθύμως εἰς τὸ κριτήριον, καὶ ὅταν εἰσήρχετο εἰς αὐτὸ ἦλθεν ἐξ οὐρανοῦ φωνή, ἥτις ἔλεγεν· «Ἴσχυε, Πολύκαρπε, καὶ ἀνδρίζου». Ταύτην τὴν φωνὴν πολλοὶ Χριστιανοὶ ἤκουσαν, οὐδεὶς ὅμως εἶδεν ἐκεῖνον ὅστις τὴν εἶπεν.

Ἐρωτήσας λοιπὸν ὁ ἐξουσιαστής, ἂν εἶναι αὐτὸς ὁ Πολύκαρπος καὶ ὁμολογήσας ὁ Ἅγιος ὅτι αὐτὸς ὁ ἴδιος εἶναι, εἶπε πρὸς αὐτὸν νὰ ἀρνηθῇ τὸν Χριστὸν καὶ νὰ τὸν βλασφημήσῃ· ὁ δὲ Ἅγιος ἀπήντησεν· «Ἔχω ὀγδοήκοντα ἓξ χρόνους ὅπου τὸν δουλεύω, καὶ κανένα κακὸν δὲν μοῦ ἔκαμε· πὼς ἠμπορῶ νὰ βλασφημήσω τὸν Βασιλέα μου, τὸν Σωτῆρα καὶ Λυτρωτήν μου;» Ὁ τύραννος ὅμως τὸν ἐβίαζε καὶ πάλιν νὰ ἀρνηθῇ τὸν Χριστόν. Τότε ὁ θεῖος Πολύκαρπος τοῦ λέγει· «Ἐπειδὴ προσποιεῖσαι ὅτι δὲν γνωρίζεις ποῖος εἶμαι καὶ διὰ τοῦτο μοῦ λέγεις ταῦτα, ἄκουσον μετὰ παρρησίας· Χριστιανὸς εἶμαι καὶ τὸν Χριστὸν δὲν ἀρνοῦμαι, εἰ δὲ θέλῃς νὰ μάθῃς τὰς ἀληθείας τοῦ Χριστιανισμοῦ, δός μοι καιρὸν καὶ ἀκρόασιν, ἵνα σοῦ ὁμιλήσω». Ὁ δὲ κριτὴς λέγει· «Ἐὰν δὲν ἀρνηθῇς τὸν Χριστόν, θὰ σὲ ρίψω εἰς τὰ θηρία νὰ σὲ καταφάγωσιν». Ὁ Ἅγιος τοῦ ἀπαντᾷ· «Μὴ ἀργοπορῇς, ἀλλὰ ρίψε με εἰς τὰ θηρία, διότι ἐγὼ δὲν μετακινοῦμαι ἀπὸ τὴν Πίστιν μου· μάλιστα θὰ σοῦ ὀφείλω μεγάλην χάριν νὰ μὲ μεταφέρῃς μίαν ὥραν ἐνωρίτερα ἀπὸ τὴν ψευδῆ καὶ πολύπονον ταύτην ζωήν, εἰς τὴν ἀληθινὴν καὶ ἀθάνατον».

Ὁ κριτὴς πάλιν τοῦ λέγει· «Ἐπειδὴ δὲν φοβεῖσαι τὰ θηρία, θέλω σὲ κατακαύσει εἰς τὸ πῦρ, ἐὰν δὲν μετανοήσῃς». Ὁ δὲ μέγας Πολύκαρπος λέγει· «Τὶ μὲ φοβερίζεις μὲ τὸ πῦρ, τὸ ὁποῖον καίει πρὸς ὥραν καὶ μετ’ ὀλίγον σβέννυται; Ἤ δὲν γνωρίζεις τὸ ἄσβεστον πῦρ τῆς αἰωνίου κολάσεως, τὸ ὁποῖον φυλάττεται διὰ νὰ κατακαίῃ αἰωνίως τοὺς ἀσεβεῖς; Ὅθεν μὴ ἀργοπορῇς, ἀλλὰ κάμε ὅ,τι θέλεις».

Αὐτὰ καὶ ἂλλα περισσότερα λέγων ὁ Ἅγιος μετὰ μεγάλου θάρρους καὶ χαρᾶς, ἔκαμε τὸν ἐξουσιαστὴν νὰ μείνῃ ἐκστατικός, ἀπορῶν δὲ οὗτος καὶ μὴ γνωρίζων τὶ νὰ πράξῃ, ἔστειλε τὸν κήρυκα εἰς τὸ μέσον τοῦ σταδίου καὶ ἐκήρυξε τρεῖς φοράς, ὅτι ὁ Πολύκαρπος ὡμολόγησεν ὅτι εἶναι Χριστιανός. Τοῦτο ἀκούοντες ὅλον τὸ πλῆθος τῶν Ἑλλήνων καὶ τῶν Ἑβραίων, ἐφώναζον μὲ μεγάλην φωνὴν καὶ μὲ θυμὸν ἀκράτητον· «Αὐτὸς εἶναι ὁ Πατὴρ τῶν Χριστιανῶν, ὁ ὁποῖος διδάσκει τοὺς ἀνθρώπους νὰ μὴ προσκυνοῦν τοὺς θεούς. Πρέπει λοιπὸν νὰ τὸν καύσωμεν εἰς τὸ πῦρ ζωντανόν». Παρευθὺς λοιπὸν ἐσύναξαν ἀπὸ τὰ ἐργαστήρια καὶ ἀπὸ τὰ λουτρὰ ξύλα καὶ φρύγανα. Μάλιστα δὲ οἱ Ἑβραῖοι ἔτρεχον μὲ μεγάλην προθυμίαν, καθὼς τὸ ἔχουν συνήθειαν νὰ ὑπηρετοῦν τοὺς τυράννους ὁλοψύχως, ἐκ τοῦ μίσους τὸ ὁποῖον ἔχουν, οἱ κατάρατοι, κατὰ τοῦ Χριστοῦ καὶ ὅλων τῶν Χριστιανῶν.

Ὅταν δὲ ἡτοιμάσθη ἡ πυρὰ ἐξεδύθη ὁ Ἅγιος τὰ ἐνδύματά του, ἔλυσε τὴν ζώνην του καὶ ἔπεσεν εἰς τὴν πυρὰν μόνος του· ἠμποδίσθη ὅμως πρὸς ὀλίγον ἀπὸ τοὺς Χριστιανούς, οἱ ὁποῖοι συνέτρεχαν μὲ μεγάλην σπουδήν, ἀγωνιζόμενοι ποῖος νὰ πρωτοασπασθῇ τὸ ἅγιον σῶμα του. Ἔπειτα ἦλθον οἱ στρατιῶται νὰ τὸν καρφὼσουν, ὥστε νὰ μὴν κινῆται καιόμενος, καθὼς ἐσυνήθιζον νὰ κάμνουν εἰς ὅλους τοὺς καταδικαζομένους εἰς τὸν διὰ πυρὸς θάνατον· ὁ δὲ Ἅγιος τοὺς εἶπεν· «Ἀφήσετέ με ἀκάρφωτον καὶ ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος μοῦ δίδει τὴν δύναμιν νὰ ὑπομείνω τὸ πῦρ, θέλει μὲ ἐνδυναμώσει νὰ μὴ κινηθῶ παντελῶς».

Ὅθεν δὲν τὸν ἐκάρφωσαν, ἀλλὰ τὸν ἔδεσαν μὲ τὰς χεῖρας ὀπίσω καὶ οὕτω ὡς κριὸς ἐπίσημος ἐκ μεγάλου ποιμνίου προσεφέρετο εἰς τὸν Θεὸν ὁλοκαύτωμα εὐπρόσδεκτον. Ἀνυψώσας δὲ τότε ὁ Ἅγιος τοὺς ὀφθαλμοὺς του πρὸς τὸν οὐρανόν, προσηυχήθη οὕτω. «Κύριε, ὁ Θεὸς ὁ Παντοκράτωρ, εὐχαριστῶ σοι, ὅτι ἠξιώσάς με τὸν ἀνάξιον τῆς ἡμέρας καὶ ὥρας ταύτης, ἵνα συναριθμηθῶ καὶ ἐγὼ ὁμοῦ μετὰ τῶν Μαρτύρων σου εἰς ἀνάστασιν ζωῆς αἰωνίου, ψυχῆς τε καὶ σώματος καὶ εἴθε νὰ προσαχθῶ σήμερον ἔμπροσθέν σου θυσία εὐπρόσδεκτος, καθὼς προητοίμασας, προεφανέρωσας καὶ ἐτελείωσας, ὁ ἀψευδὴς Θεός· διὰ ταῦτα πάντα σὲ εὐλογῶ καὶ σὲ δοξάζω, σὺν τῷ ἀγαπητῷ καὶ μονογενεῖ σου, Υἱῷ καὶ τῷ Ἁγίῳ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεί, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν».

Ἀφοῦ ἐτελείωσε τὴν προσευχὴν ὁ Ἅγιος εἰσῆλθεν εἰς τὴν πυρὰν καί, ὢ τοῦ θαύματος! ἡ φλόξ τοῦ πυρὸς ἐκείνου ἐσχημάτισεν εἶδος θόλου, ὡς σχηματίζει τὸ πανὶ τοῦ πλοίου, ὅταν τὸ φυσᾶ ὁ ἄνεμος, περιεκύκλωσε δὲ τὸ σῶμα τοῦ Μάρτυρος, ὅστις ἦτο εἰς τὸ μέσον τῆς φλογός, ὄχι ὡς σάρξ καιομένη ἀλλὰ ὡς χρυσὸς πυρούμενος ἐντὸς καμίνου χρυσοχόου, ἐξήρχετο δὲ ἐξ αὐτοῦ εὐωδία ἄρρητος ὡσὰν νὰ ἐκαίετο θυμίαμα ἢ ἄλλο τι πολύτιμον ἄρωμα. Τέλος πάντων βλέποντες οἱ ἄνομοι, ὅτι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ καῇ τὸ σῶμα τοῦ Ἁγίου ἀπὸ τὴν πυράν, ἐπρόσταξαν νὰ πλησιάσῃ εἰς τὸν Μάρτυρα εἷς δήμιος καὶ νὰ τὸν θανατώσῃ μὲ τὸ ξίφος· τούτου γενομένου, ἀνεπήδησε πλῆθος αἵματος τὸ ὁποῖον ἔσβυσε τελείως τὸ πῦρ πρὸς θαυμασμὸν καὶ ἔκπληξιν τοῦ παρισταμένου λαοῦ διὰ τὰ θαυμάσια τοῦ Θεοῦ.

Ὁ δὲ φθονερὸς καὶ πονηρὸς διάβολος, γνωρίζων ὅτι οἱ Χριστιανοὶ ἐπεθύμουν νὰ πάρουν τὸ ἱερὸν λείψανον τοῦ Ἁγίου πρὸς ἁγιασμόν, τὶ ἐμεθοδεύθη ὁ κακομήχανος; Παρεκίνησεν ἄρχοντά τινα καὶ εἶπεν εἰς τὸν ἐξουσιαστὴν νὰ μὴ δώσῃ τὸ σῶμα τοῦ Ἱερομάρτυρος εἰς τοὺς Χριστιανούς, διὰ νὰ μὴ ἀφήσουν τὸν Ἐσταυρωμένον Ἰησοῦν καὶ ἀρχίσουν νὰ σέβωνται τοῦτον τὸν Πολύκαρπον, τὸ ἴδιον ἔλεγον καὶ οἱ Ἑβραῖοι καὶ τὸ ἐβεβαίωναν, ἐφύλαττον δὲ τὸν τόπον διὰ νὰ μὴ τὸ πάρουν κρυφίως οἱ Χριστιανοί. Ὁ ἑκατόνταρχος λοιπόν, ρίψας τὸ ἅγιον λείψανον εἰς τὸ μέσον τῆς πυρᾶς τὸ ἔκαυσε. Κατόπιν δὲ οἱ Χριστιανοὶ λαβόντες ὅσα ἱερὰ λείψανα ἀπέμειναν ἄθικτα ἀπὸ τὸ πῦρ τὰ ἐνεταφίασαν εὐλαβῶς καὶ ἐντίμως εἰς τόπον ἐπίσημον, εἰς δόξαν Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα, τιμὴ καὶ προσκύνησις, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.